Inleiding

Muziek en kerk zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden in de Joods/Christelijke cultuur. In de Bijbel blijkt dit op vele plaatsen. Al in het bijbelboek Genesis wordt aandacht geschonken aan muziek. Daarna komt het op veel plaatsen in de bijbel terug. Muziek staat dus niet los van geloof. Muziek is bij uitstek het middel om gevoelens tussen mensen over te brengen. Muziek versterkt de emotie zowel in positieve als negatieve zin. Het biedt de mogelijkheid om emoties te verwerken. De psalmen zijn hier goede voorbeelden van. Enerzijds door de lofliederen, anderzijds door de zwaarmoedige teksten die zijn geschreven in tijden van nood.

Ook in onze tijd neemt muziek een grote plaats in tijdens de kerkelijke eredienst. Een groot deel ervan bestaat uit het zingen van liederen. Muziek heeft daarmee een duidelijke plek in onze diensten. De zang wordt over het algemeen begeleid door het kerkorgel.

Toen de vernieuwing van het kerkorgel van de Hervormde kerk van Vaassen op handen was en de wervingscommissie van het orgelfonds op zoek was naar een aantal projecten, heb ik aangeboden om een boek te schrijven over de geschiedenis van het orgel. Ik heb hier om een aantal redenen voor gekozen. Enerzijds omdat er voor mij ook een stuk familiegeschiedenis met het orgel is verbonden (Zowel mijn opa als een oom waren jarenlang (samen ruim 87 jaar) organist). Anderzijds om meer over de geschiedenis van het kerkorgel in onze gemeente te weten te komen. Ik heb de hoeveelheid werk die daarbij kwam kijken aanvankelijk onderschat. Ik dacht in eerste instantie dat er te weinig van bekend zou zijn om er veel over te kunnen schrijven, maar toen ik eenmaal aan de slag ging en steeds meer informatie vond, werd mijn nieuwsgierigheid steeds meer geprikkeld. Trots kwam ik soms met een kleine ontdekking terug na een ochtend of een dag speuren in een archief. Dan had ik weer een ontbrekend puzzelstukje gevonden in het grotere geheel. Ik moet degenen die een volledig beeld van de geschiedenis verwachten teleurstellen. Een volledig beeld is niet te geven. In archieven wordt slechts een beperkte hoeveelheid, veelal zakelijke, informatie bewaard. Veel van de emotie en persoonlijke herinneringen zijn hierin niet terug te vinden. Ook is ons archief niet volledig. Van een aantal jaren bleken interessante bronnen uit de kerkelijke archieven niet meer aanwezig.

Ik schrijf dit boek voor diegenen die geïnteresseerd zijn in de geschiedenis van het kerkorgel van de Hervormde kerk van Vaassen. Omdat ik de nadruk wilde leggen op de geschiedenis van het kerkorgel heb ik relatief weinig aandacht besteed aan algemene beschrijvingen. Deze komen slechts voor wanneer dit van belang is voor de geschiedenis. Daarom heb ik gemeend in het eerste hoofdstuk kort aandacht te moeten besteden aan de geschiedenis van muziek in de kerk, de ontwikkeling van kerkorgels gedurende de jaren en de omstandigheden waarin de Vaassenaren leefden in de 19e eeuw.

Omdat het kerkorgel in de kerk is geplaatst heb ik ook aandacht besteed aan het kerkgebouw en de veranderingen daarvan. Dit komt tijdens de geschiedenis aan de orde in de betreffende tijdvakken.

Aan de techniek van het orgel is relatief weinig aandacht besteed. Op zich is hier een afzonderlijk boek over te schrijven, maar dat zou voor een ander lezerspubliek zijn. In bijlage 1 heb ik een aantal boeken genoemd, waarin een dergelijke technische beschrijving is gegeven. In bijlage 2 heb ik een korte beschrijving gegeven van de werking van het kerkorgel.

Aangezien ik de tekst zo authentiek mogelijk wil laten zijn heb ik citaten opgenomen. Deze zijn door hun aparte lay-out (kleinere letters en wat naar achteren geplaatst) snel herkenbaar. Nadeel hiervan is echter wel dat er een aantal technische termen in zijn opgenomen. Om de lezer hierin tegemoet te komen heb ik in bijlage 8 een verklarende woordenlijst opgenomen.

Een boek kan slechts een beperkte hoeveelheid informatie overdragen. Door teksten kan de geschiedenis worden verteld. Door foto’s en tekeningen kan het een en ander worden uitgebeeld. Dit doet tekort aan een kerkorgel. Een kerkorgel is bij uitstek een instrument wat te horen zou moeten zijn. Vandaar dat al snel het idee ontstond om naast dit boek een CD te maken. Op deze CD zijn, naast geluidsfragmenten van het orgel, ook bestanden opgenomen waarin aanvullende informatie wordt gegeven over het orgel. Op de CD is bijvoorbeeld meer gedetailleerde informatie opgenomen over andere orgels van de orgelbouwers die bij het orgel betrokken waren, krantenknipsels over het orgel, de geluiden van de registers en natuurlijk de geluidsopnamen van de toespraken tijdens het in gebruik nemen van het orgel in 2002. Ook zijn ruim 300 foto’s op de CD verwerkt. Dit om te voorkomen dat het boek minder goed leesbaar wordt. Daar waar deze meer gedetailleerde informatie op de CD is opgenomen wordt daar in het boek naar verwezen. Voor het bekijken van de bestanden op de CD is een computer nodig met MS Internet Explorer.

Ook zijn een aantal orgelstukken opgenomen van zowel voor als na de vernieuwing. Voor het beluisteren van deze muziek is een CD- of DVD-speler nodig.

Voor het verzamelen van de informatie die ik voor het schrijven van dit boek nodig had heb ik gebruik gemaakt van een aantal archieven:

  • Het archief van de kerkvoogdij van Vaassen;
  • Het archief van de kerkenraden van Vaassen;
  • De archieven van de provinciale commissie van Toezicht en Beheer;
  • Het gemeentearchief van Epe;
  • Het Gemeentearchief van Apeldoorn;
  • Het Archief van Gelderland.

Daarnaast is gebruik gemaakt van gepubliceerd materiaal uit verschillende bibliotheken:

  • Plaatselijke bibliotheek van Vaassen;
  • Bibliotheek van Apeldoorn;
  • Atheneumbibliotheek in Deventer;
  • Bibliotheek van de hogeschool Constantijn Huygens in Zwolle.

Daarnaast heb ik de beschikking gekregen over de plakboeken met krantenknipsels van onze organist Heymen van ’t Einde en heb ik inzage gekregen in het archief van orgelbouwer Reil in Heerde, gesprekken gevoerd met verschillende orgeldeskundigen en schrijvers van andere boeken over orgels. Ook op internet was veel informatie over kerkorgels beschikbaar.

Ik ben veel personen dank verschuldigd die mij op één of meerdere manieren hebben geholpen bij het verzamelen van de informatie, de geschreven stukken kritisch hebben beoordeeld of me hebben geholpen aan waardevolle inzichten, die voor het schrijven van dit boek noodzakelijk waren.

Een speciaal woord van dank ben ik verschuldigd aan de volgende personen:

Gerrit Kouwenhoven, streekarchivaris, voor de plezierige ochtenden en dagen die ik op het gemeentearchief heb doorgebracht en de hulp bij het zoeken naar gegevens. Ook mijn dank voor je deskundige commentaar.

Joke Vliek en Karin van ’t Einde voor het lezen, corrigeren en becommentariëren van het boek.

Hans Kriek voor het onderzoeken van de technische gegevens van het orgel.

René Nijsse voor zijn geduldige en deskundige uitleg van de techniek van het nieuwe orgel.

Het Prins Bernhard Cultuurfonds voor de financiën om de gegevens te verzamelen voor dit boek.

Uitgeverij Omega voor het uitgeven van dit boek.

En natuurlijk mijn vrouw Karin en mijn kinderen Tom, Hanneke, Daan en Rozemarijn voor de tijd die ik aan het schrijven van dit boek heb kunnen besteden. Ik hoop dat ook jullie het de moeite waard vinden.

En uiteraard wil ik de lezer van dit boek bedanken voor de interesse in dit onderwerp en voor het aanschaffen van dit boek. Ik hoop dat het net zoveel plezier zal geven bij het lezen als ik heb gehad bij het schrijven ervan.

 

Wim van ’t Einde,
Oktober 2002.